Sau khi hoàn thành chương trình THCS, học sinh có nhiều hướng đi để tiếp tục học tập, trong đó học trung học phổ thông, học giáo dục nghề nghiệp hoặc tham gia các chương trình giáo dục phù hợp với năng lực, sở trường và định hướng nghề nghiệp của bản thân. Vì vậy, phân luồng học sinh sau THCS không nên được nhìn nhận đơn thuần là việc “chọn trường”, mà là quá trình giúp học sinh hiểu mình, hiểu nghề, hiểu nhu cầu xã hội và lựa chọn con đường phát triển phù hợp.
Trong thực tế, tâm lý coi việc vào THPT là con đường gần như duy nhất để tiếp tục học tập vẫn còn khá phổ biến. Điều này có thể tạo áp lực không cần thiết cho học sinh và gia đình, đồng thời chưa phản ánh đầy đủ sự đa dạng của hệ thống giáo dục và nhu cầu nhân lực của thị trường lao động.
Trong bối cảnh đó, sự hình thành và phát triển của trường trung học nghề mở ra một hướng đi mới trong hệ thống giáo dục quốc dân: học sinh sau THCS có thể vừa tiếp tục hoàn thiện kiến thức trung học phổ thông theo định hướng nghề nghiệp, vừa được học chuyên môn nghề, hình thành kỹ năng nghề và những năng lực cần thiết để tham gia thị trường lao động hoặc tiếp tục học tập ở trình độ cao hơn.
Đây không phải là một “con đường phụ”, mà là một lựa chọn giáo dục có mục tiêu, chương trình và hành lang pháp lý rõ ràng, phù hợp với những học sinh muốn gắn việc học văn hóa với định hướng nghề nghiệp ngay từ sau THCS.
1. Trường trung học nghề - một cấu phần mới trong hệ thống giáo dục quốc dân
Một trong những điểm đáng chú ý của chính sách giáo dục năm 2026 là việc Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành Thông tư số 46/2026/TT-BGDĐT ngày 10/6/2026 ban hành Điều lệ trường trung học nghề.
Theo Điều lệ, trường trung học nghề là cơ sở giáo dục nghề nghiệp thuộc hệ thống giáo dục quốc dân, tương đương cấp trung học phổ thông và do Sở Giáo dục và Đào tạo quản lý. Mục tiêu của trường là giáo dục học sinh sau khi tốt nghiệp THCS theo mô hình tích hợp giữa học văn hóa và chuyên môn nghề. Người học được trang bị kiến thức văn hóa trung học phổ thông cốt lõi cùng kỹ năng nghề nghiệp cơ bản, đồng thời hình thành ý thức về an toàn, vệ sinh lao động, kỷ luật lao động, đạo đức nghề nghiệp, năng lực chuyển đổi số, chuyển đổi xanh, khởi nghiệp và đổi mới sáng tạo.
Điều này cho thấy trường trung học nghề không đơn thuần là nơi dạy nghề cho học sinh sau THCS. Đây là mô hình giáo dục tích hợp, trong đó học văn hóa và học nghề được đặt trong cùng một định hướng phát triển người học.
Điều lệ cũng xác định trường trung học nghề có trách nhiệm tư vấn nghề nghiệp, hướng nghiệp, việc làm; tổ chức các hoạt động hỗ trợ học sinh khởi nghiệp; phối hợp với doanh nghiệp, tổ chức, cá nhân và gia đình trong hoạt động giáo dục nghề nghiệp. Nhà trường đồng thời phải thực hiện các hoạt động bảo đảm chất lượng, ứng dụng công nghệ số và trí tuệ nhân tạo trong quản trị, đào tạo theo hướng an toàn, hiệu quả và phù hợp.
Đây là những yếu tố quan trọng để hình thành một môi trường giáo dục gắn học tập với thực tiễn nghề nghiệp và nhu cầu của thị trường lao động.
2. Học gì ở trường trung học nghề?
Một trong những băn khoăn phổ biến của phụ huynh khi tìm hiểu về trung học nghề là: “Học nghề rồi có còn được học văn hóa không?”
Câu trả lời là có.
Ngày 04/9/2026, Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành Thông tư số 75/2026/TT-BGDĐT quy định kiến thức chương trình trung học phổ thông trong chương trình giáo dục trung học nghề. Đây là cơ sở quan trọng để thống nhất nội dung kiến thức THPT trong mô hình mới.
Theo Thông tư 75, phần kiến thức THPT được thực hiện trong 03 năm học, từ năm học thứ nhất đến năm học thứ ba, dành cho học sinh đã hoàn thành chương trình giáo dục THCS hoặc có bằng tốt nghiệp THCS hoặc tương đương trở lên. Mỗi năm học có 35 tuần; mỗi ngày học một buổi và mỗi buổi không bố trí quá 5 giờ học.
Chương trình kiến thức THPT trong giáo dục trung học nghề được tổ chức thành ba nhóm:
- Môn học chung: Giáo dục thể chất; Giáo dục quốc phòng và an ninh; Giáo dục kinh tế và pháp luật.
- Môn học bắt buộc: Toán, Ngữ văn, Tiếng Anh, Lịch sử và Tin học.
- Môn học định hướng nghề nghiệp: lựa chọn 02 môn phù hợp với nhóm ngành, nghề đào tạo.
Các nhóm ngành, nghề được quy định trong Thông tư bao gồm những lĩnh vực như máy tính và công nghệ thông tin; công nghệ kỹ thuật; kỹ thuật cơ khí và cơ kỹ thuật; kỹ thuật điện, điện tử và tự động hóa; khách sạn, nhà hàng. Các môn học định hướng nghề nghiệp được lựa chọn phù hợp với từng nhóm ngành, nghề.
Đáng chú ý, tổng số giờ lên lớp và kiểm tra của phần kiến thức chương trình THPT trong 03 năm là 1.610 giờ, chưa bao gồm giờ tự học.
Như vậy, chương trình không nhằm “cắt giảm” việc học văn hóa một cách cơ học, mà tổ chức lại kiến thức theo hướng cốt lõi, thiết thực và gắn với định hướng nghề nghiệp.
3. Học văn hóa theo hướng ứng dụng - học để sử dụng
Điểm mới quan trọng của mô hình trung học nghề là kiến thức THPT được tổ chức theo hướng ứng dụng nghề nghiệp.
Thông tư 75 quy định rõ: phần kiến thức THPT trong chương trình trung học nghề không phải toàn bộ Chương trình giáo dục phổ thông cấp THPT, mà là cấu phần kiến thức THPT có định hướng nghề nghiệp, được xây dựng trên cơ sở Chương trình giáo dục phổ thông, lựa chọn những kiến thức cốt lõi, thiết thực và tổ chức phù hợp với mục tiêu của chương trình giáo dục trung học nghề.
Điều đó có nghĩa là học sinh vẫn được hình thành nền tảng về ngôn ngữ, toán học, ngoại ngữ, lịch sử, tin học, kinh tế, pháp luật và khoa học; nhưng những kiến thức đó được đặt trong những bối cảnh gần với ngành, nghề mà học sinh đang theo học.
Chẳng hạn:
Với Ngữ văn, học sinh không chỉ rèn kỹ năng đọc hiểu và tạo lập văn bản mà còn được tiếp cận những dạng văn bản phục vụ nghề nghiệp như quy trình, hướng dẫn kỹ thuật, báo cáo, biên bản, thư tín, email công việc và thuyết trình.
Với Tiếng Anh, học sinh được tăng cường vốn từ, tình huống giao tiếp, đọc tài liệu, hướng dẫn sử dụng thiết bị, giao tiếp với khách hàng và đồng nghiệp.
Với Tin học, chương trình chú trọng năng lực số, sử dụng công nghệ thông tin và sử dụng có trách nhiệm trí tuệ nhân tạo (AI) phục vụ học tập và nghề nghiệp.
Đây chính là tinh thần “học đi đôi với hành, học để làm việc, học để tiếp tục học”.
4. Học nghề gắn với thực hành và doanh nghiệp
Trường trung học nghề không chỉ thay đổi nội dung chương trình mà còn thay đổi cách tổ chức giáo dục.
Theo Điều lệ trường trung học nghề, hoạt động giáo dục nghề nghiệp phải bảo đảm sự tích hợp giữa kiến thức cốt lõi của chương trình THPT và chuyên môn nghề; gắn lý thuyết với thực hành, tăng tính thực tiễn và bảo đảm an toàn cho người học. Việc tổ chức đào tạo có thể kết hợp học tập tại trường với thực hành, thực tập tại doanh nghiệp.
Đây là điểm khác biệt quan trọng.
Trong quá trình học tập, học sinh có cơ hội tiếp xúc với máy móc, thiết bị, quy trình nghề nghiệp, môi trường làm việc và những yêu cầu thực tế của ngành nghề. Qua đó, các em từng bước hình thành kỹ năng nghề, tác phong công nghiệp, ý thức tổ chức kỷ luật và trách nhiệm trong công việc.
Doanh nghiệp cũng có vai trò quan trọng trong hệ sinh thái đào tạo. Điều lệ trường trung học nghề yêu cầu nhà trường phối hợp với doanh nghiệp trong hoạt động giáo dục nghề nghiệp; đồng thời khuyến khích việc tham khảo ý kiến doanh nghiệp khi cụ thể hóa phần ứng dụng nghề nghiệp của chương trình.
Như vậy, mối quan hệ Nhà trường - Gia đình - Doanh nghiệp - Người học trở thành một yếu tố quan trọng trong quá trình đào tạo.
5. Tốt nghiệp trung học nghề: đi làm hoặc học tiếp đều có cơ hội
Một quan niệm cần được thay đổi là: “Học nghề thì sau này không thể học lên cao.”
Các quy định mới đã mở rộng và làm rõ hơn tính liên thông trong hệ thống giáo dục.
Thông tư số 52/2026/TT-BGDĐT ngày 30/6/2026 quy định về liên thông giữa trung học nghề, trung cấp, cao đẳng và đại học, với nguyên tắc bảo đảm tính liên thông, kế thừa và thống nhất trong hệ thống giáo dục quốc dân; tạo điều kiện để người học chuyển tiếp giữa các trình độ, chương trình giáo dục phù hợp và tiếp tục học tập suốt đời.
Thông tư 75 cũng quy định kết quả học tập của từng môn học, phần kiến thức THPT được ghi nhận làm cơ sở để bảo lưu, công nhận và chuyển đổi kết quả học tập khi người học chuyển trường, chuyển hình thức đào tạo hoặc thực hiện liên thông theo quy định của pháp luật.
Vì vậy, sau khi hoàn thành chương trình trung học nghề, người học có thể lựa chọn hướng đi phù hợp với năng lực và mục tiêu của mình: tham gia thị trường lao động, tiếp tục học tập ở trình độ cao hơn hoặc vừa làm vừa học để nâng cao trình độ, chuyển đổi nghề nghiệp theo quy định.
Đây chính là ưu điểm của một hệ thống giáo dục có tính mở: một lựa chọn ở tuổi 15 không phải là quyết định đóng lại tương lai của một con người.
6. Trung học nghề - thêm cơ hội cho học sinh, giảm áp lực cho gia đình
Đối với học sinh, trung học nghề tạo điều kiện để các em sớm được khám phá nghề nghiệp, rèn luyện kỹ năng thực hành và hình thành năng lực làm việc trong khi vẫn hoàn thiện nền tảng kiến thức THPT theo định hướng nghề nghiệp.
Đối với gia đình, đây là thêm một lựa chọn để cân nhắc, thay vì chỉ tập trung vào một con đường duy nhất. Việc lựa chọn trường và chương trình phù hợp với năng lực, sở thích, điều kiện gia đình và định hướng nghề nghiệp của học sinh có thể góp phần giảm áp lực không cần thiết trong quá trình lựa chọn sau THCS.
Đối với xã hội, mô hình này góp phần thực hiện mục tiêu phân luồng, tạo nguồn nhân lực có kỹ năng nghề, đáp ứng yêu cầu của thị trường lao động và nhu cầu phát triển kinh tế - xã hội của từng địa phương.
Tuy nhiên, điều quan trọng là không nên biến trung học nghề thành lựa chọn dành riêng cho học sinh “không đủ khả năng học THPT”. Giá trị của mô hình chỉ được phát huy khi xã hội nhìn nhận đây là một hướng giáo dục chính thống, có mục tiêu rõ ràng, có chuẩn đầu ra và có cơ hội phát triển tiếp theo.
7. Lựa chọn nghề nghiệp cần bắt đầu từ sự hiểu mình
Phân luồng hiệu quả không bắt đầu bằng câu hỏi: “Con có đỗ THPT hay không?”
Câu hỏi cần thiết hơn là: Con mình có sở trường gì? Con thích học bằng cách nào? Con phù hợp với công việc thiên về tư duy, kỹ thuật, công nghệ, dịch vụ hay sáng tạo? Con muốn tiếp tục học thuật chuyên sâu hay muốn sớm trải nghiệm nghề nghiệp thực tế? Ngành nghề nào phù hợp với năng lực của con và có triển vọng trong tương lai?
Khi trả lời được những câu hỏi đó, học sinh và gia đình mới có cơ sở lựa chọn con đường phù hợp.
Trường trung học nghề vì vậy không phải là câu trả lời duy nhất cho bài toán phân luồng. Nhưng đây là một lựa chọn mới, có cơ sở pháp lý rõ ràng và có khả năng kết nối giữa giáo dục phổ thông với giáo dục nghề nghiệp, giúp học sinh có thêm cơ hội phát triển theo năng lực và định hướng của mình.
8. Cần thay đổi nhận thức về “học nghề”
Để mô hình trung học nghề phát huy hiệu quả, trước hết cần thay đổi nhận thức.
Học nghề không đồng nghĩa với học thấp.
Học trung học nghề không có nghĩa là từ bỏ việc học.
Học sinh trung học nghề vẫn học kiến thức THPT cốt lõi, đồng thời được học chuyên môn nghề theo định hướng. Các em có thể tham gia thị trường lao động sau khi tốt nghiệp hoặc tiếp tục học tập ở các trình độ cao hơn theo quy định.
Điều quan trọng nhất không phải là học theo con đường nào, mà là con đường đó có phù hợp với năng lực, sở thích, hoàn cảnh và mục tiêu phát triển của người học hay không.
Một nền giáo dục hiện đại cần tạo ra nhiều con đường để mỗi người có thể phát huy tốt nhất năng lực của mình.
Sự ra đời của trường trung học nghề cùng những quy định mới về chương trình kiến thức THPT và liên thông đang từng bước làm rõ hơn một lựa chọn giáo dục dành cho học sinh sau THCS.
Đó là con đường vừa học văn hóa, vừa học nghề; vừa xây dựng nền tảng học vấn, vừa hình thành kỹ năng nghề; vừa có thể tham gia thị trường lao động, vừa có cơ hội tiếp tục học tập.
Với học sinh, đó là thêm một cơ hội để lựa chọn tương lai.
Với phụ huynh, đó là thêm một con đường để đồng hành cùng con.
Với nhà trường, đó là yêu cầu đổi mới mạnh mẽ phương thức giáo dục, tăng cường hướng nghiệp, thực hành và kết nối doanh nghiệp.
Với xã hội, đó là một bước đi nhằm xây dựng hệ thống giáo dục mở, linh hoạt, liên thông và gắn đào tạo với nhu cầu phát triển nguồn nhân lực.
Không có con đường thành công duy nhất cho mọi học sinh. Điều quan trọng là mỗi học sinh được cung cấp đầy đủ thông tin, được tư vấn đúng, được trải nghiệm và được lựa chọn con đường phù hợp với năng lực, sở thích và khát vọng của mình.
Hãy thay đổi cách nhìn về học nghề. Hãy mở rộng cơ hội lựa chọn sau THCS. Hãy để mỗi học sinh được chọn một con đường phù hợp để học tập, trưởng thành và lập nghiệp.
Trần Đại Nghĩa, Phòng GDNN-TX, Sở GDĐT
