Kỳ thi học sinh giỏi cấp tỉnh năm nay đã khép lại, nhưng những gì đọng lại sau nó không chỉ là những bảng tổng kết thành tích hay những con số thống kê quen thuộc. Với tôi, đó là một mùa thi đặc biệt, khiến người làm giáo dục phải dừng lại để suy ngẫm. Bởi hơn tất cả, kỳ thi năm nay đã làm sáng rõ một điều tưởng chừng giản dị nhưng lại mang ý nghĩa rất lớn: học sinh giỏi có ở khắp mọi nơi, và giáo viên giỏi cũng hiện diện ở tất cả các trường, không phân biệt điều kiện thuận lợi hay khó khăn.
Nhìn lại những năm trước đây, khi còn trực tiếp tham gia bồi dưỡng đội tuyển học sinh giỏi cấp huyện, tôi từng mang trong mình một suy nghĩ khá phổ biến, rằng việc đào tạo học sinh giỏi dường như chỉ thuộc về một số ít “điểm sáng”. Đó là những ngôi trường có bề dày thành tích, có đội ngũ giáo viên được tuyển chọn kỹ càng, có điều kiện học tập đầy đủ và môi trường cạnh tranh cao. Ở những nơi ấy, việc có học sinh đạt giải cấp tỉnh gần như là điều hiển nhiên.
Ngược lại, ở những vùng xa xôi, những địa bàn đặc biệt khó khăn, nơi điều kiện học tập còn thiếu thốn, đời sống người dân còn nhiều vất vả, thì việc có học sinh giỏi cấp tỉnh dường như là một giấc mơ xa. Không ít người, trong đó có cả tôi, từng nghĩ rằng khoảng cách ấy là điều khó có thể san lấp.
Nhưng thực tế của kỳ thi năm nay đã khiến mọi suy nghĩ ấy phải thay đổi. Danh sách học sinh đạt giải không còn bó hẹp trong một vài cái tên quen thuộc. Thay vào đó là một bức tranh trải rộng, đa dạng và đầy bất ngờ. Những địa phương trước đây ít khi được nhắc đến trong các bảng thành tích, năm nay đã có những dấu ấn rất rõ nét. Những xã đặc biệt khó khăn, tập trung đồng bào dân tộc thiểu số như Kim Ngân (02 giải), Trường Sơn (03 giải), Hướng Hiệp (05 giải), Hướng Phùng (04 giải), Kim Phú (04 giải), Minh Hóa (06 giải), Ba Lòng (01 giải), Tuyên Lâm (01 giải), Dân Hóa (01 giải) … đã góp phần vẽ nên một bản đồ thành tích đầy tự hào, nơi ánh sáng của tri thức không còn bó hẹp ở vùng thuận lợi mà lan tỏa mạnh mẽ đến cả những miền khó khăn nhất.
Hoạt động tập thể tại Trường PTDTBT TH và THCS Lâm Thủy, xã Kim Ngân
Tôi hình dung ra những buổi chiều nơi vùng cao, khi lớp học đã tan, nhưng ánh đèn ở một góc phòng vẫn còn sáng. Ở đó, thầy cô vẫn đang miệt mài giảng giải cho học trò từng dạng bài, từng kiến thức nhỏ. Không có nhiều tài liệu, không có điều kiện học tập như ở thành phố, nhưng bù lại là sự tận tâm, kiên trì và tình yêu nghề sâu sắc.
Tôi cũng nghĩ đến những em học sinh, những đứa trẻ mà con đường đến trường không chỉ là vài phút đi xe, mà có khi là hàng cây số đường rừng. Có em phải dậy từ rất sớm, băng qua suối, vượt qua những con dốc để kịp giờ học. Tối về, trong điều kiện còn thiếu thốn, các em vẫn kiên trì học tập, nuôi dưỡng ước mơ của mình bằng tất cả niềm tin và nghị lực.
Chính những điều bình dị ấy đã tạo nên những thành tích không hề bình dị. Kỳ thi năm nay vì thế không chỉ là một cuộc cạnh tranh về kiến thức, mà còn là sự tôn vinh của ý chí, của nghị lực và của những giá trị nhân văn sâu sắc. Nó cho thấy rằng tài năng không phụ thuộc vào nơi sinh ra, và cơ hội không nên bị giới hạn bởi hoàn cảnh.
Một điểm đáng chú ý nữa là sự thay đổi trong cách tiếp cận giáo dục. Nếu như trước đây, việc bồi dưỡng học sinh giỏi thường mang tính “tập trung”, dồn lực cho một vài đội tuyển “gà nòi” trọng điểm của các huyện thì nay, xu hướng đã chuyển sang “phân tán nhưng đồng đều”. Các nhà trường, thầy cô giáo đã chú trọng hơn đến việc phát hiện học sinh có năng lực riêng trong từng giờ học và ngay từ các lớp học.
Giờ học trên lớp của học sinh Trường TH và THCS Ba Lòng, xã Ba Lòng
Điều đó đặt ra yêu cầu cao hơn cho mỗi giáo viên. Không còn là câu chuyện của một vài người được chọn, mà là trách nhiệm chung của tất cả. Mỗi giáo viên đều phải trở thành người phát hiện, người bồi dưỡng và người truyền cảm hứng cho học sinh của mình. Chính sự thay đổi này đã tạo ra một “mặt bằng mới” cho giáo dục. Khi tất cả cùng chuyển động, cùng nỗ lực, thì kết quả không còn dồn về một phía, mà lan tỏa ra nhiều nơi. Và đó chính là điều mà kỳ thi năm nay đã minh chứng.
Từ góc nhìn quản lý, tôi cho rằng đây là một tín hiệu rất tích cực. Bởi một nền giáo dục bền vững không thể chỉ dựa vào một vài điểm sáng, mà cần có sự phát triển đồng đều. Khi tài năng được phát hiện ở nhiều nơi, khi cơ hội được trao cho nhiều đối tượng, thì giáo dục mới thực sự công bằng và có chiều sâu.
Tuy nhiên, những kết quả đạt được cũng đặt ra không ít suy nghĩ. Làm thế nào để duy trì và phát huy những thành quả này? Làm thế nào để những “điểm sáng mới” không chỉ là hiện tượng nhất thời mà trở thành nền tảng lâu dài?
Theo tôi, điều quan trọng nhất vẫn là con người. Cần tiếp tục quan tâm, bồi dưỡng đội ngũ giáo viên, đặc biệt là giáo viên ở vùng không thuận lợi, vùng khó khăn. Họ chính là những người trực tiếp tạo nên sự thay đổi. Bên cạnh đó, cần có những chính sách hỗ trợ thiết thực hơn về cơ sở vật chất, tài liệu học tập, cũng như tạo điều kiện để học sinh có thêm cơ hội tiếp cận tri thức.
Ngoài ra, việc chia sẻ kinh nghiệm giữa các nhà trường cũng rất cần thiết. Những mô hình hay, cách làm hiệu quả cần được lan tỏa, để từ đó tạo nên sự phát triển chung. Nhưng trên hết, điều mà kỳ thi năm nay mang lại chính là niềm tin. Niềm tin rằng không có “vùng trắng” trong giáo dục. Niềm tin rằng ở bất cứ nơi đâu, nếu có sự tận tâm của thầy cô và sự nỗ lực của học trò, thì đều có thể tạo nên những điều kỳ diệu. Niềm tin rằng những giá trị tốt đẹp của giáo dục đang dần được khẳng định một cách bền vững.
Kỳ thi đã khép lại, nhưng hành trình của giáo dục vẫn tiếp tục. Những con số sẽ dần được thay thế bởi những con số mới. Nhưng những bài học, những suy ngẫm từ kỳ thi năm nay sẽ còn ở lại rất lâu. Và có lẽ, điều ý nghĩa nhất mà chúng ta nhận ra, trong giáo dục, điều quyết định không phải là nơi ta đứng, mà là cách ta bước đi. Khi mỗi bước đi đều được thực hiện bằng trách nhiệm, bằng tâm huyết và bằng niềm tin, thì dù ở bất cứ nơi đâu, chúng ta cũng có thể chạm tới những giá trị tốt đẹp.
Đó không chỉ là câu chuyện của một kỳ thi, mà là câu chuyện của cả một hành trình đổi mới. Một hành trình mà ở đó, ánh sáng của tri thức đang được thắp lên từ nhiều phía, từ những ngôi trường nơi phố thị đến những lớp học giữa đại ngàn. Và khi những ánh sáng ấy cùng hội tụ, giáo dục sẽ thực sự trở thành nơi nuôi dưỡng ước mơ, chắp cánh cho tài năng và lan tỏa hy vọng đến mọi miền.
Ngô Mậu Tình
(PHT Trường PTDTBT TH và THCS Lâm Thuỷ)
